Η ερώτηση για το γιατί κάποιοι άνθρωποι γράφουν με το δεξί και άλλοι με το αριστερό χέρι απασχολεί εδώ και δεκαετίες την επιστήμη. Η δεξιοχειρία κυριαρχεί στον παγκόσμιο πληθυσμό, ενώ ένα μικρότερο ποσοστό ανθρώπων εμφανίζει αριστεροχειρία ή πιο μικτή χρήση των δύο χεριών. Αν και για πολλά χρόνια η δημόσια αντίληψη ήθελε το κυρίαρχο χέρι να είναι κάτι «γραμμένο» από τη γέννηση, νεότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Σύμφωνα με νέα μελέτη, το κυρίαρχο χέρι δεν είναι ένα χαρακτηριστικό που απλώς κληρονομείται αυτούσιο. Αντίθετα, φαίνεται να διαμορφώνεται σταδιακά, καθώς ο εγκέφαλος αναπτύσσεται και αλληλεπιδρά με το περιβάλλον πριν αλλά και μετά τη γέννηση. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η προτίμηση για το ένα χέρι προκύπτει από ένα μίγμα βιολογικών τάσεων, νευρολογικής ωρίμανσης και εμπειριών της πρώιμης ζωής.
Τι εξέτασε η μελέτη
Η νέα επιστημονική ανάλυση εστίασε στους μηχανισμούς που σχετίζονται με την εμφάνιση της δεξιοχειρίας ή της αριστεροχειρίας. Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, τα γονίδια παίζουν μεν ρόλο, αλλά όχι τόσο απόλυτο όσο πιστευόταν στο παρελθόν. Δεν υπάρχει δηλαδή ένα και μοναδικό «γονίδιο της αριστεροχειρίας» ή ένα σταθερό βιολογικό πρόγραμμα που να καθορίζει με βεβαιότητα ποιο χέρι θα κυριαρχήσει.
Αντίθετα, η εικόνα που αναδύεται είναι πως η ασυμμετρία στον εγκέφαλο, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι λειτουργίες ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια, αρχίζει να σχηματίζεται πολύ νωρίς. Σε αυτή τη διαδικασία μπορεί να συμμετέχουν γονιδιακές επιδράσεις, ορμονικοί παράγοντες, ερεθίσματα από το έμβρυο και αργότερα οι καθημερινές κινητικές εμπειρίες του βρέφους και του παιδιού.
Ο ρόλος του εγκεφάλου στην προτίμηση του χεριού
Οι ειδικοί εξηγούν ότι η κυριαρχία του ενός χεριού συνδέεται στενά με τη λειτουργική εξειδίκευση του εγκεφάλου. Στους περισσότερους ανθρώπους, το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει πιο αποτελεσματικά τη γλώσσα και τις λεπτές κινητικές δεξιότητες, κάτι που συνδέεται με τη δεξιοχειρία. Ωστόσο, αυτή η οργάνωση δεν είναι πανομοιότυπη σε όλους.
Η μελέτη δείχνει ότι η εγκεφαλική πλαστικότητα, δηλαδή η ικανότητα του νευρικού συστήματος να προσαρμόζεται, έχει σημαντική συμβολή. Κατά την πρώιμη ανάπτυξη, το νευρικό δίκτυο «μαθαίνει» μέσα από την κίνηση, την αλληλεπίδραση με αντικείμενα και την επανάληψη. Έτσι, η προτίμηση στο ένα χέρι μπορεί να ενισχύεται σταδιακά αντί να εμφανίζεται ως ένα πλήρως έτοιμο και αμετάβλητο χαρακτηριστικό.
Δεν είναι όλα προκαθορισμένα από τη γέννηση
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι η φράση «γεννήθηκε αριστερόχειρας» ή «γεννήθηκε δεξιόχειρας» πιθανόν να είναι υπεραπλουστευτική. Οι επιστήμονες δεν αρνούνται ότι υπάρχουν έμφυτες βιολογικές τάσεις. Όμως επισημαίνουν ότι η τελική έκφραση αυτών των τάσεων διαμορφώνεται στην πορεία.
Με άλλα λόγια, ένα παιδί μπορεί να έχει μια βιολογική προδιάθεση, αλλά η σταθερή επικράτηση του ενός χεριού εξαρτάται από τον τρόπο που αναπτύσσεται ο εγκέφαλος, από τη χρήση του σώματος και από τα ερεθίσματα που δέχεται στα πρώτα στάδια της ζωής. Η διαδικασία αυτή είναι δυναμική και όχι απόλυτα προκαθορισμένη.
Περιβάλλον και εμπειρίες παίζουν τον δικό τους ρόλο
Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι, πέρα από τη βιολογία, και το περιβάλλον μπορεί να επηρεάζει την κυριαρχία του χεριού. Η θέση του εμβρύου στη μήτρα, οι πρώιμες κινήσεις, η αλληλεπίδραση με γονείς και φροντιστές, ακόμη και οι πολιτισμικές προσδοκίες, είναι παράγοντες που ενδέχεται να ασκούν επίδραση.
Στο παρελθόν, μάλιστα, η αριστεροχειρία σε αρκετές κοινωνίες δεχόταν πίεση ή αποθάρρυνση, με αποτέλεσμα πολλά παιδιά να εκπαιδεύονται να χρησιμοποιούν το δεξί χέρι. Σήμερα, αυτή η πρακτική θεωρείται λανθασμένη, καθώς μπορεί να δημιουργήσει άγχος, δυσκολίες στον συντονισμό ή προβλήματα στην ομαλή ανάπτυξη της γραφής και της έκφρασης.
Η σύγχρονη επιστήμη επισημαίνει ότι η φυσική πλευρίωση του παιδιού πρέπει να γίνεται σεβαστή. Το να αφεθεί ένα παιδί να δείξει μόνο του ποιο χέρι το εξυπηρετεί περισσότερο θεωρείται η πιο υγιής προσέγγιση.
Γιατί έχει σημασία αυτή η ανακάλυψη
Το ερώτημα για το κυρίαρχο χέρι δεν είναι απλώς μια βιολογική περιέργεια. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος και οργανώνονται οι βασικές λειτουργίες του σώματος. Η καλύτερη κατανόηση της πλευρίωσης μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τη νευροανάπτυξη, τη μάθηση και ορισμένες νευρολογικές ή αναπτυξιακές διαφορές.
Επιπλέον, η μελέτη βοηθά να απομακρυνθούν παλιοί μύθοι γύρω από την αριστεροχειρία. Το να είναι κάποιος αριστερόχειρας δεν αποτελεί απόκλιση ούτε ένδειξη ανωμαλίας. Είναι μία από τις φυσιολογικές εκφράσεις της ανθρώπινης νευρολογικής ποικιλίας. Αντίστοιχα, το γεγονός ότι η προτίμηση του χεριού διαμορφώνεται και δεν είναι απόλυτα «προγραμματισμένη» δείχνει πόσο πολύπλοκη είναι η ανθρώπινη ανάπτυξη.
Τι πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς
Οι ειδικοί συνιστούν στους γονείς να μην πιέζουν τα παιδιά να χρησιμοποιούν συγκεκριμένο χέρι, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια. Είναι συνηθισμένο ένα νήπιο να εναλλάσσει χέρια μέχρι να σταθεροποιήσει προτίμηση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα πρόβλημα, αλλά μέρος της φυσιολογικής εξέλιξης.
Αντί για παρέμβαση, προτείνεται παρατήρηση και υποστήριξη. Τα κατάλληλα εργαλεία, ο σωστός εργονομικός χώρος και η αποδοχή της ατομικής ιδιαιτερότητας του παιδιού μπορούν να βοηθήσουν στη φυσική ανάπτυξη των δεξιοτήτων του. Μόνο σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν συνολικά κινητικές ή αναπτυξιακές δυσκολίες χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό.
Το βασικό μήνυμα της έρευνας
Η νέα μελέτη ενισχύει την άποψη ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά και οι δεξιότητες δεν εξηγούνται από απλές, μονοδιάστατες απαντήσεις. Το κυρίαρχο χέρι δεν είναι αποτέλεσμα αποκλειστικά της κληρονομικότητας, αλλά προϊόν μιας πολυπαραγοντικής διαδικασίας που ξεκινά πολύ νωρίς και συνεχίζεται μέσα από την ανάπτυξη.
Με απλά λόγια, οι άνθρωποι δεν «γεννιούνται έτοιμοι» δεξιόχειρες ή αριστερόχειρες. Φέρουν ορισμένες βιολογικές τάσεις, όμως η τελική κυριαρχία του ενός χεριού προκύπτει καθώς ο εγκέφαλος οργανώνεται, το σώμα μαθαίνει και το περιβάλλον επιδρά. Και αυτό, σύμφωνα με τους επιστήμονες, είναι ακόμη μία υπενθύμιση ότι η ανάπτυξη του ανθρώπου είναι πιο εύπλαστη και πιο ενδιαφέρουσα απ’ όσο νομίζαμε μέχρι σήμερα.
